Kobiety które zmieniły informatykę

Na zaraniu komputerowego boomu

W erze pierwszych komputerów nie istniały wygodne interfejsy graficzne ani przyjazne systemy operacyjne. W tamtych czasach programiści pisali programy ręcznie, używając kodu binarnego lub prostych instrukcji maszynowych (asemblera), a następnie wprowadzali je do komputera za pomocą kart perforowanych lub taśm magnetycznych. Każdy błąd lub literówka mogły doprowadzić do awarii programu i wielu godzin poprawek.

Pewnego wieczoru w 1959 roku Grace Hopper – programistka pracująca z jednym z pierwszych komputerów UNIVAC I – pomyślała, że ma już dość każdorazowego ręcznego wprowadzania programów do maszyny. Patrząc na gigantyczny komputer stojący przed nią, wpadła na pomysł: dlaczego by nie wykorzystać już sprawdzonych, wolnych od błędów programów przechowywanych w pamięci komputera i nie powiązać ich prostego opisu z ich adresem w tej pamięci? W ten sposób powstał pierwszy kompilator – podstawowy program, który tłumaczy kod wysokiego poziomu na język maszynowy.

Jej pomysł był absolutnie rewolucyjny. Dziś nie sposób wyobrazić sobie współczesnego świata IT bez kompilatora – całe oprogramowanie, na takim czy innym poziomie, korzysta z kompilatorów.

Na tym osiągnięcia Grace Hopper się nie skończyły – jako jedna z pierwszych zrozumiała, że języki programowania powinny wykorzystywać angielskie słowa do opisu poleceń, aby uczynić programowanie bardziej przystępnym. W ten sposób powstał COBOL – pierwszy język programowania przeznaczony do przetwarzania danych biznesowych. Dzięki przejrzystej składni, COBOL stał się fundamentem wielu systemów rządowych i korporacyjnych i jest nadal aktywnie używany.

Kobiety na pierwszej linii programowania

W latach 50. naprawdę wiele kobiet było zaangażowanych w tworzenie oprogramowania – co dziś niestety często bywa zapominane. W tamtym okresie głównymi wymaganiami przy rekrutacji były logiczne myślenie i dokładność. Zawód programisty nie był jeszcze obciążony wyraźnym piętnem płciowym, dlatego wiele kobiet podejmowało pracę w laboratoriach, pisząc kod i w ten sposób zapewniając wsparcie finansowe swoim rodzinom. Niestety, ich niezwykle istotna praca często pozostawała niezauważona i dopiero teraz zaczyna być właściwie doceniana i nagradzana.

Na przykład Dorothy Vaughan, Katherine Johnson i Mary Jackson – afroamerykańskie kobiety znane dziś jako NASA Hidden figures. Pomimo dyskryminacji i segregacji rasowej, odegrały one kluczową rolę w amerykańskim programie kosmicznym. Pracowały jako tzw. „ludzkie komputery”, wykonując skomplikowane obliczenia ręcznie dla niemal wszystkich ówczesnych statków powietrznych, w tym także dla pierwszej załogowej misji NASA w kosmos. Z czasem samodzielnie nauczyły się języka Fortran i przekazywały tę wiedzę innym, co umożliwiło automatyzację obliczeń i znacząco przyspieszyło rozwój technologii. Wszystkie kolejne misje kosmiczne, w tym lot człowieka na Księżyc, były możliwe dzięki matematycznemu i algorytmicznemu geniuszowi tych kobiet.

Innym znakomitym przykładem jest Barbara Liskov. Urodziła się w Kalifornii w rodzinie akademików, gdzie jej zainteresowanie matematyką było wspierane od najmłodszych lat. Po ukończeniu studiów Barbara pracowała nad wieloma projektami – od badań nad sztuczną inteligencją (tak, już w latach 60.!) po tworzenie systemu operacyjnego od podstaw. To doświadczenie pozwoliło jej dostrzec ograniczenia istniejących metod programowania i zaproponować nowe, bardziej efektywne podejścia do tworzenia oprogramowania.

Między innymi sformułowała zasady dziedziczenia i abstrakcyjnych typów danych, a także była pionierką podejścia obiektowego w programowaniu. Dziś programowanie obiektowe jest jednym z najpowszechniej stosowanych paradygmatów w tworzeniu oprogramowania. Barbara Liskov była jedną z pierwszych kobiet, które otrzymały Nagrodę Turinga oraz Medal von Neumanna za swój ogromny wkład w projektowanie systemów komputerowych.

U źródeł Internetu

Później, gdy komputery zaczęły coraz częściej pojawiać się w życiu codziennym, nauki informatyczne zyskały status prestiżowego zawodu i zaczęto je promować głównie wśród chłopców. Dziewczynkom i kobietom coraz trudniej było dostać się do tej dziedziny. Mimo to, wiele z nich nie tylko przebijało się przez bariery, ale również odnosiło sukcesy, przełamując zakorzenione stereotypy płciowe.

W latach 80. Internet stał się nowym „next big thing” – i także tutaj kobiety odegrały kluczową rolę. Przykładem jest Radia Perlman, amerykańska programistka, która zaproponowała algorytm – Spanning Tree Protocol (STP) – pozwalający unikać zapętlenia danych w sieciach komputerowych. Dzięki temu możliwe stało się skuteczne skalowanie systemów sieciowych. Jej wkład w rozwój Internetu i jego architektury był tak znaczący, że została nazwana Mother of Internet – choć sama skromnie odrzuca ten tytuł.

Inną znaną pionierką Internetu była Elizabeth Feinler. Wraz ze swoją grupą stworzyła coś, co dziś można by nazwać „prehistorycznym Google” – system informacji umożliwiający wyszukiwanie danych w lokalnej sieci instytutów Stanforda. Ponadto brała udział w pracach nad wprowadzeniem systemu nazw domen w Internecie. To właśnie dzięki niej pojawiły się znane nam dziś rozszerzenia domen, takie jak .com, .net czy .org. Za swój wkład została uhonorowana w latach 10. XXI wieku miejscem w Internet Hall of Fame.

Poza granicami Stanów Zjednoczonych

Choć komputerowa rewolucja rozpoczęła się głównie w Stanach Zjednoczonych, również poza ich granicami wiele wybitnych kobiet odegrało kluczową rolę w rozwoju technologii informacyjnych.

Na przykład ukraińska programistka i cybernetyczka Kateryna Yushchenko już w latach 50. stworzyła pierwszy adresowy język programowania – język, który wprowadził koncepcję wskaźników (pointerów). Właśnie ta idea stała szeroko zastosowana we współczesnych języach, takich jak C czy C++.

Z kolei Marta Kwiatkowska, polska informatyczka, jest twórczynią i główną projektantką PRISM – jednego z najpopularniejszych narzędzi do probabilistycznej weryfikacji systemów. Tego rodzaju narzędzia są niezwykle istotne przy sprawdzaniu poprawności działania złożonych systemów, w których najmniejszy błąd może prowadzić do ogromnych strat finansowych, a nawet zagrożenia życia ludzkiego. Co więcej, Marta została pierwszą kobietą profesor wydziału nauk komputerowych Uniwersytetu Oksfordzkiego.

Wszystkie opisane bohaterki i ich osiągnięcia to nie tylko ważna część historii informatyki, ale także inspiracja dla nowych pokoleń. Pokazały, że można realizować swoje cele i w pełni rozwijać potencjał – mimo barier, uprzedzeń czy braku widoczności. Skoro im się udało, to i my możemy spróbować!

Autorka: Kseniya Petukhova

Źródła:

https://www.nytimes.com/2019/02/13/magazine/women-coding-computer-programming.html

https://www.csmonitor.com/Science/2020/0224/Katherine-Johnson-NASA-math-whiz-and-pioneer-for-black-women

https://amturing.acm.org/pdf/LiskovTuringTranscript.pdf

http://archive.computerhistory.org/resources/text/Oral_History/Hopper_Grace/102702026.05.01.pdf

https://hiddenheroes.netguru.com/radia-perlman